Duke pirë një birrë me kërnacka korçe te tymka në krye të rrugës së Kavajës, aty afër qendrës, më tërhoqi vemendjen një foto e Tiranës, përkundrazi ishin tre të tilla të futura në kornizë, e që pasqyronin të ngurtësuar njëherë e mirë...(është vërtet kështu?) tre periudha të ndryshme të qytetit: Njëra vitet 30-të, e dyta në vitet shtatëdhjetë dhe e treta e kohëve të sotme. Ajo e viteve 30 u përjashtua vetiu nga vetdija ime thjesht për faktin se nuk ruan asnjëlloj përvoje vetiake. Ndërkohë po shikoja me njëfarë malli Tiranën e asaj kohe, gjelbërimin që mbulonte pothuaj gjithë qytetin e që e rendiste në vendin e dytë në mos gaboj në Europë. Ballafaqimi lindi vetiu sikundër edhe një lëvizje në kohë e padëshiruar që po më mbante peng të pezullisë. Ula kokën dhe pashë këpucën, nëse posht shuallit ndodhej ndonjë flutur e mjerë e shtypur nga pakujdesia ime. Ishte një gjest që nuk më përkiste, por që ndoshta më dha motivin për të cilin Ray Bradbury shkruajti tregimin “Oshëtimë gjëmimi.”.
“... E ngjeshur në baltë, duke përhapur një dritëz të gjelbërt, të artë dhe të zezë, ishte një flutur, mjaft e bukur, dhe mjaft e vdekur. (....)
Ra përdhe, diçka e mrekullueshme, diçka tepër po tepër e vogël që mund të pështjellonte baraspeshën dhe shkatërronte një sërë qeniesh të tjera të vogla e më pas të qenie më të mëdha, e më tej qenie gjigande, nëpërmjet viteve dhe kohës...”. R.B. Oshëtimë gjëmimi. 1952.
Meqënëse kam lexuar mjaft për kaosin, dikur edhe shkruajta diçka që fizikantë të “nderuar” shqiptarë u kundërvunë duke zbuluar paditurine tyre në fjalë, për kërshëri them se pikërisht “pasoja flutur” e marrë nga ky tregim tashmë është bërë parulla e shkencës së kaosit. Për të dhënë një përfytyrim të thjeshtë e të kapshëm nga të gjithë teoria e kaosit thotë se nëse rreh krahët një flutur në Kinë shkakton një uragan në Meksikë. Pra, nëse, për një mundësi, apo thjesht për fantazi, kthehemi në të kaluarën, vrasja e një fluture, gjë kaq e shpërfillëshme nga logjika tonë, përfaqëson për të ardhmen dy gjendje krejt të ndryshme të të njëjtës gjithësi, njëra me flutur dhe tjetra jo.
Isha duke u endur në këto mendime dhe kërkoja një pikë ekuilibri ose prehjeje duke i parë sa njërën pamje aq edhe tjetrën. Në fakt njëmendësinë e dytë e kisha përreth, isha unë dhe në këtë çast hutimi mendova se dikush duhej të kishte shkelur një flutur e sikundër personazhi i tregimit që kur u kthye nga udhëtimi (safari) gjeti tjetër president në amerikë nga ai që fitoi zgjedhjet, madje edhe emri i shoqërisë së udhëtimeve kishte ndryshuar, deri edhe gjuha. I kapluar nga këto mendime të turbullta që më mbanin pre të ankthit, po mendoja se ndonjë këmbë e pakujdesëshme ka shkelur mbi gjelbërimin e Tiranës për të parë sot një mori tullash, betoni, fijesh elektrike, që enden në qytet e që të thonë se ka ndryshuar edhe merimanga. Ajo krijesa aq e brishtë dhe e bukur që guxoi të matej dikur me perëndeshën Athina e që për punën e saj të hollë, plot mjeshtëri e bukuri, do të ndëshkohej duke u kthyer në një insekt, dhe jetën do ta kalonte e varur gjithmonë në një fill, tashmë nuk është më. Madje as në qoshet më të errëta të shtëpisë. Ka aq pluhur sa ... ka aq pluhur sa...(Çelentano do të thoshte; Pikë. Këtu mbaron fraza). Tashmë metamorfoza është akoma më e madhe. Ndoshta gara me përbindëshin shumkokësh “beton – çimento, tulla, gurë, dhera e gjëra të tjera – alias plehra” e ndëshkoi duke e shndëruar në një insekt mekanik që nder fije elektrike, kabllo, tela gjithfarësh e që nuk janë flokët e trazuar nga era të një vajze, por prerje dhe shënim i tërë hapësirave të mundëshme, kryq e tërthor, mbytje, shtrëngim frymëmarrjeje. Fëmijë mos ngrini balona! Ç’janë balonat? Pikërisht, ndaj mos i ngrini. Para se të hedhësh një hap në rrugë duhet ta matësh mirë sepse askush nga shoferët nuk ndalon edhe kur je në vijat e bardha edhe kur semafori ndizet i gjelbër për ty, edhe kur kalon një grua shtatzënë, një me fëmijë për dore apo një plak që i dhembin gjymtyrët. Jo. Ka gjithmonë nga ata që sfidojnë jetën. Një mospërfillje e pakuptueshme. Ndoshta pasojë e kësaj rritjeje të shpërpjestuar. Në Tiranë mund të gjesh gjithçka, përveç shpirt njeriu. Vlen pak. Po aq pak sa edhe koshat e mbeturinave që mungojnë rrugës. Provoni të përshkoni rrugën e Durrësit, të Kavajës e kudo dhe kur të gjeni një kosh mbeturinash, mos hidhni gjë, ruajeni për mostër dhe jini të lutur t’i mbani gjërat që nuk ju duhen në xhepa.
Në mbrëmje duke tymosur një cigare në ballkon, nga kati i shtatë hapej një horizont që ta ngulte përfundimisht trishtimin në shpirt. Betoni po ngjitej rrëzë Dajtit. “Është vetëm çështje kohe – mendova, - të ndryshojë çfarë dikur quhej ballkoni i Tiranës, të quhet thjesht hajat. Pastaj përfytyrova njerëz që në vend të qeleshes së bardhë shpesh prej mjegulle e po kaq prej prej bore do t’i ngjeshin një dorë çimento e do të presin të mbijë diçka...
Është vetëm çështje kohe – përsërita.
“... E ngjeshur në baltë, duke përhapur një dritëz të gjelbërt, të artë dhe të zezë, ishte një flutur, mjaft e bukur, dhe mjaft e vdekur. (....)
Ra përdhe, diçka e mrekullueshme, diçka tepër po tepër e vogël që mund të pështjellonte baraspeshën dhe shkatërronte një sërë qeniesh të tjera të vogla e më pas të qenie më të mëdha, e më tej qenie gjigande, nëpërmjet viteve dhe kohës...”. R.B. Oshëtimë gjëmimi. 1952.
Meqënëse kam lexuar mjaft për kaosin, dikur edhe shkruajta diçka që fizikantë të “nderuar” shqiptarë u kundërvunë duke zbuluar paditurine tyre në fjalë, për kërshëri them se pikërisht “pasoja flutur” e marrë nga ky tregim tashmë është bërë parulla e shkencës së kaosit. Për të dhënë një përfytyrim të thjeshtë e të kapshëm nga të gjithë teoria e kaosit thotë se nëse rreh krahët një flutur në Kinë shkakton një uragan në Meksikë. Pra, nëse, për një mundësi, apo thjesht për fantazi, kthehemi në të kaluarën, vrasja e një fluture, gjë kaq e shpërfillëshme nga logjika tonë, përfaqëson për të ardhmen dy gjendje krejt të ndryshme të të njëjtës gjithësi, njëra me flutur dhe tjetra jo.
Isha duke u endur në këto mendime dhe kërkoja një pikë ekuilibri ose prehjeje duke i parë sa njërën pamje aq edhe tjetrën. Në fakt njëmendësinë e dytë e kisha përreth, isha unë dhe në këtë çast hutimi mendova se dikush duhej të kishte shkelur një flutur e sikundër personazhi i tregimit që kur u kthye nga udhëtimi (safari) gjeti tjetër president në amerikë nga ai që fitoi zgjedhjet, madje edhe emri i shoqërisë së udhëtimeve kishte ndryshuar, deri edhe gjuha. I kapluar nga këto mendime të turbullta që më mbanin pre të ankthit, po mendoja se ndonjë këmbë e pakujdesëshme ka shkelur mbi gjelbërimin e Tiranës për të parë sot një mori tullash, betoni, fijesh elektrike, që enden në qytet e që të thonë se ka ndryshuar edhe merimanga. Ajo krijesa aq e brishtë dhe e bukur që guxoi të matej dikur me perëndeshën Athina e që për punën e saj të hollë, plot mjeshtëri e bukuri, do të ndëshkohej duke u kthyer në një insekt, dhe jetën do ta kalonte e varur gjithmonë në një fill, tashmë nuk është më. Madje as në qoshet më të errëta të shtëpisë. Ka aq pluhur sa ... ka aq pluhur sa...(Çelentano do të thoshte; Pikë. Këtu mbaron fraza). Tashmë metamorfoza është akoma më e madhe. Ndoshta gara me përbindëshin shumkokësh “beton – çimento, tulla, gurë, dhera e gjëra të tjera – alias plehra” e ndëshkoi duke e shndëruar në një insekt mekanik që nder fije elektrike, kabllo, tela gjithfarësh e që nuk janë flokët e trazuar nga era të një vajze, por prerje dhe shënim i tërë hapësirave të mundëshme, kryq e tërthor, mbytje, shtrëngim frymëmarrjeje. Fëmijë mos ngrini balona! Ç’janë balonat? Pikërisht, ndaj mos i ngrini. Para se të hedhësh një hap në rrugë duhet ta matësh mirë sepse askush nga shoferët nuk ndalon edhe kur je në vijat e bardha edhe kur semafori ndizet i gjelbër për ty, edhe kur kalon një grua shtatzënë, një me fëmijë për dore apo një plak që i dhembin gjymtyrët. Jo. Ka gjithmonë nga ata që sfidojnë jetën. Një mospërfillje e pakuptueshme. Ndoshta pasojë e kësaj rritjeje të shpërpjestuar. Në Tiranë mund të gjesh gjithçka, përveç shpirt njeriu. Vlen pak. Po aq pak sa edhe koshat e mbeturinave që mungojnë rrugës. Provoni të përshkoni rrugën e Durrësit, të Kavajës e kudo dhe kur të gjeni një kosh mbeturinash, mos hidhni gjë, ruajeni për mostër dhe jini të lutur t’i mbani gjërat që nuk ju duhen në xhepa.
Në mbrëmje duke tymosur një cigare në ballkon, nga kati i shtatë hapej një horizont që ta ngulte përfundimisht trishtimin në shpirt. Betoni po ngjitej rrëzë Dajtit. “Është vetëm çështje kohe – mendova, - të ndryshojë çfarë dikur quhej ballkoni i Tiranës, të quhet thjesht hajat. Pastaj përfytyrova njerëz që në vend të qeleshes së bardhë shpesh prej mjegulle e po kaq prej prej bore do t’i ngjeshin një dorë çimento e do të presin të mbijë diçka...
Është vetëm çështje kohe – përsërita.
Nessun commento:
Posta un commento