Ditën që u varros fqinji i katër portave më tutje, nga qielli u varën litarë shiu sikur të qe një shkurtim rruge për tu ngjitur drejtpërdrejt lart pa pritur ato dyzet ditë të mallkuara që do ta zgjatnin vuajtjen e tij. Pasi të mbrrinte retë duhej t’i shpaloste si vela anijeje dhe më pas të merrte udhëtimin drejt pafundësisë. Ndërsa rënkuesit duke pasur secili një shiunza mbi kokë, nga lart, dukeshin si nyje që perit i bëhet në fund, kështuqë ata ngecin mbi dhe’ derisa kur vdekja si një majë gjilpëre të hapë një vrimë tejpërtej. Kush kalon mbetet andej. Të nesërmn kështu, çdo ditë kështu. E njëjta lojë. Por ajo nuk mërzitet. Kjo nyje, ndryshe quhej edhe varr. Ai, nën shiunza, mbrojti vetëm kokën dhe gjysmën e trupit, ndërsa këpucët e thithën gjithë lagështinë dhe u rënduan aq sa pas varrimit e më tej deri në të ngrysur i hoqi zvarrë. Ishin të blera për pak lekë te grumbulli i të përdorurave. Këmbët iu qullosën, por u ngushëllua kur mendoi fqinjin e tij dhe tha ka më keq përsa i vdekur por e pati zili për këpucët e tij të reja që mesiguri i veshi për çdreq udhëtim të fundit drejt Zotit sikurse tha prifti. Në të errur, ndjeu të ftohtë. Në mbrëmje, këmbët i gjeti mavi dhe atëhere dyshimi se kush është më keq i shkaktoi dhimbje. Duhet të shkoj te mballomatari, i tha vetes... mballomatar...ta mbush gojën. Veçanërisht kur ke uri duhet të shqiptosh sa më shumë fjalë të tilla, (thuajse magjike) kështu goja mashtron stomakun dhe ky urinë... Nuk shkoi as të nesërmen, as të pasnesërmen, nuk shkoi dy o tre javë me rradhë derisa një darkë, pasi piu një tas me çaj të nxehtë, një lugë sheqer dhe pak bukë, të gjitha me kursim derisa të vijë rradha e pensionit, gjysma e të cilit ishte lënë peng rrugës duke e shënuar emrin në listë. Pas darke ndodhi diçka që as vetë nuk di ta shpjegojë nëse është budallallëk apo jo. Për të qeshur e për të qarë. Djali i fqinjit të vdekur i trokiti në derë dhe i tha se të nesërmen kemi të dyzetat e babait. Atij i shpëtoi një klithmë e ngjizur në dy fjalë “gëzohem shumë”... Tjetri i shqeu sytë sikur kërkoi të shquante diçka më tepër se ç’lejonte verdhërima e një llambe tridhjetë wat që kishte më shumë fat sepse mbetej e re deri në vdekje. Tridhjetëwat. Shqiptoi një natën e mirë dhe pa humbur sekondë iku. Me siguri po qeshte sepse sa kohë që shpëlahej nga drita e zbehtë e llambës së varur në shtyllë, e pa t’i tundeshin shpatullat. Fillimisht kujtoi se tundej llamba dhe ngriti kryet për të parë. Nuk fryn erë tha dhe në çast e kuptoi përse tjetri po qeshte. E mbylli derën duke menduar se po fillonte të budallallepsej. Mbi sobë kishte mbetur ende edhe pak çaj që lëshonte një avull dembel. E piu pa sheqer. U fut në rroba shpejt e shpejt për ta ruajtur ende të nxehtin në stomak që duhej të shërbente si borsa me ujë të ngrohtë që mbante dikur te këmbët gjyshja e tij. Kohë e largët thjesht ngaqë lidhej me gjyshen. Dhe akoma më parë, ndjekësit e apasionuar të filmave te kinema Majestik në vitet tridhjetë përdonin shishet me ujë të ngrohtë të mbështjella me lesh për ta ruajtur nxehtësinë sa më gjatë dhe kështu të përballonin të ftohtin në atë pjesë të kohës dedikuar filmit që zakonisht duhej të zgjaste sa kapërcyelli nga një shurrë në tjetrën. Është ky rikthim në kohë, mjaft mbrapa, që i shoqëron kujtimet e tij derisa vjen çasti kur sytë i rëndohen dhe mërmërit: “Duhet të shkoj me natë, pa e lënë për një nga ditët e ardhme. Duhet të shkosh”, përsërit si një urdhër. Pikërisht. Për shollët ska më asnjë shpresë shpëtimi. I kishte parë me vëmendje. Dukeshin më të uritura se ai sepse përfaqësonin pamjen e mjeruar të gojëshqyerjes. Tu hedhë gjysma është e pamundur, ndërkaq ia vlen të shkojë prapë te evgjiti i pazarit dhe të kërkojë një palë më të mira. Ishin që ishin këpucë të vdekurish. Me një ndryshim. Thuhet se vijnë nga Italia, markë e klasit të parë, por hamendësohen si këpucë të përdorura shumë sepse italianët njihen si punëtorë, ndaj, ata, pëlqejnë më shumë këpucët e ardhura nga Greqia. Aty bëhet qejf. Grekët nuk i prishin këpucët në ecejake pafund në kërkim të punës sepse i bëjnë emigrantët. Me krizën që ka goditur globin, thuhet se edhe italianët po rrinë pa punë, kështuqë dimrin tjetër do të dalin në treg këpucë të vdekurish të një cilësie më të mirë. Dimrin tjetër... tepër larg... I duhen për sot. Kështuqë i rikthehet evgjitit. Këtë rradhë duhet t’i shikojë më me kujdes, e sëfundi të bëjë pazar. Megjithëse e di pazarin e evgjitit. Do t’i ulë një thërrime sa për t’i thënë se të bëra nder, ndërsa ai nuk e duron poshtërimin. Punoi tërë jetën e tij dhe asnjëherë nuk e shtriu dorën. I kapluar nga këto mendime gjumi largohet dhe fillon të mendojë për të nesërmen. Pasi të hyjë dhe pas përshëndetjes: Puna mbarë! Të rrijë në pritje e të këqyrë halkat që këpucari i ngul në të njëjtën lëvizje; ngritja e dorës ku çekiçi është tejzgjatje e gjymtyrës dhe kokës që ulet njëherësh si një miratim. Goditja është e prerë: Tok! E tëra zgjat një çast aq të shkurtër sa nuk mund as t’i kapësh me vështrim të dy veprimet, as t’i ndash. Enkas. Që të krijohet një rrëmujim në trurin tënd dhe të vesh në dyshim nëse i ngul duke i goditur me çekiç, apo me ballë? Enigmë. Shpesh pyet veten përse i duhet këpucarit kjo lloj skene? Ndoshta për t’i lenë vend herëpashere edhe buzëqeshjes. Ose thjesht për të venë në provë aftësitë. Rahmaninov në llojin e vet. Për të shmangur çdo lidhje gjeniale që e ve gjithmonë në vështirësi me veten ai shikon gjetiu. I pëlqen prushi i kuq që digjet në mangall dhe ngrohtësia që përhap, shkëndijat që kërcejnë lart si pleshtat, kur i trazon me mashë në çastin kur zjarri pulit sytë nën peshën e hirit. Nuk duhet të përgjumet. Në kohë dreke, mballomatari vendos një zgarë me shufra hekuri të sajuar vetë dhe mbi të, në anët theken copa buke ndërsa në mes piqet duke u rrotulluar tërë kënaqësi një copë sallam, që shkrin dhjamin e vet dhe e lëshon mbi prush, tymi ngrihet dhe aroma që përhapet i kujtojnë gjithmonë filmin “Onodi numër dy”. Një lojtar hungarez në kamp përqëndrimi. Meqënëse do të luanin kundër skuadrës së ushtarëve gjermanë të kampit, u dhanë nga një copë bukë e një copë dhjamë që e shkrinin mbi zjarrin e ndezur anës fushës. Me sallo ngjyenin copën e bukës... Oh ç’shije kishte... Kur e pa filmin herën e parë. Pasi doli nga kinemaja u lëshua me një frymë te tymka. Kishte një uri të tmerrëshme. Ktheu dy krikëllat e para me birrë njëra pas tjetrës duke kafshuar kërnacka me kopraci. Në fund të fundit janë në sintoni të dy fjalët, nëmos janë të njëjta dhe kishte të ngjarë meqënëse banorët e qytetit të lindjes njiheshin si kursimtarë. Pak qepë të grira hollë dhe rigon ... Në ato çaste nuk e di nëse ndiheshin më mirë shokët e Onodit në kamp përqendrimi, apo ai pensionisti i ardhshëm në kohë kujtimesh... Kështuqë flegrat e hundës thuajse shqyhen për të ngujuar në tru atë aromë që duhet shndëruar në mënyrë djallëzore në ushqim, e më pas në formën e pështymës në gëlltitje të herëpasherëshme ta përcjellë përfund stomakut. Torturë.
Skena tjetër është e njohur. E lidhur me atë çast të rëndomtë të njeriut të ngopur që për të shprehur kënaqësinë e tij i vendos këmbët një andej një këtej, anëve të mangallit për t’i ruajtur baraspeshën, mbështetur mbi doreza, por është një marrëzi sepse i ka çorapet me vrima dhe pastaj pas ngrohjes me siguri do të përhapet edhe njëlloj erë e rëndë djerse. Lloji i djersës time - pëshpërin në errësirë, pa u joshur në veçanti. Mendim disi anapulla sepse të gjitha palët e këpucëve për riparim kanë erë këmbësh në mungesë. Në raftin e sipërm, atë më lart, afër tavanit janë disa palë këpucë. Ka diçka të përzishme në qendrimin e tyre. Rrinë aty prej kohësh dhe një ditë këpucari i tha se të zotët kanë vdekur. Ironi e fatit, apo jo? Disa ditë para se të vdiste fqinji i tij, e shoqja kishte sjellë një palë këpucë të të shoqit për gjysma. Herën e fundit që ishte kthyer nga këpucari, ishin ende aty. Edhe në të ngrysurën e tjetërpardjesë, zgjati kokën te dritaria, ishin aty. Ardhja e të birit i përshpejtoi ngjarjet. Pikërisht në çastin e duhur. Ai e kishte humbur llogarinë e ditëve e bashkë me të po vakej çdo shpresë. Duhet të kalojnë dyzet ditë...i tha këpucari. Pas dyzet ditësh po nuk erdhën t’i jap unë. Bamirësi. Ëhë, nxorri nga gryka ai një tingull të shuar. Të tjera këpucë shkelnin njëra tjetrën përbri mballomatarit, grumbull i rrëmujshëm dhe mbresa që i lanë ishte e keqe. Njerëz që protestojnë, tha. Këmbë që shkelin njëra tjetrën. Vetë kujdesej gjithmonë që t’i linte barabar. Nganjëherë kur i xhvesh duke i kapur në thembrat e njëra tjetrës, ndodh që e dyta të rrijë sipër. Oh, jo. Në këtë pikë largohet tepër nga realiteti dhe i trembur mendon se është koha për të fjetur. Një hop para se kapakët e syve të mbyllen nga rëndesa, dilema e mban pezull sërish:
Duhet të shkoj më parë te këpucari të marr këpucët e fqinjit, apo për të pirë kafenë e përkujtimit?
Të nesërmen, në prag, i hedh një sy qiellit. I veshur në gri, por reshje nuk bien më. Merr frymë i lehtësuar. Mendon se ndoshta është më e hijëshme të kalojë nga fqinji për të pirë kafenë e përcjelljes njëherë e mirë në qiell, pastaj nga mballomatari. Dita e dyzetë, thotë me vete. Në dhomën e miqve ulet te kolltuku që i tregon djali i fqinjit. Rëndom e trajtonin si të shtëpisë, por sot vëren njëfarë zyrtarizmi. Parandjenja është e keqe. Djali i fqinjit shaloi këmbët me njëra tjetrën dhe iu duk...jo është e pabesueshme. Tjetrit i bie në sy ai vështrim vëzhgues. Janë kujtim nga babai. thotë dhe buzëqesh. I vesha sot për ta kujtuar.
Remo Koçiu
Të drejtat janë të autorit